ӨНДГӨВЧНИЙ ОЛОН УЙЛАНХАЙТ ХАМ ШИНЖ (PCOS)

Тодорхойлолт

Өндгөвчний олон уйланхайт хам шинж гэдэг нь гиперандрогенизм, овуляцийн мөчлөгийн алдагдал  мөн глюкозын тэвчил алдагдал болон гиперинсулинеми бүхий  бодисын солилцооны алдагдлаар илэрдэг хам шинж юм. 

Энэ хам шинжийн илрэл нь олон янз байдаг бөгөөд сарын тэмдэггүйдэл, олон уйланхайт өндгөвч, болон биохимийн гиперандрогенизм дээрх олон янзын тодотгол дээр нь үндэслэн өвчнийг тодорхойлсон  хэд хэдэн өвчний тодорхойлолтууд бий болсон. Роттердамын зөвлөгөөний тодорхойлсноор доорх шинж тэмдгүүдээс хамгийн багадаа хоёр нь байвал өндгөвчний олон уйланхайт хам шинж гэнэ.

1.      Эмнэлзүйн гиперандрогенизм эсвэл гиперандрогенеми

2.      Олигоановуляци

3.      ЭХО-д олон уйланхайт өндгөвч

Зарим тодорхойлолтууд эмнэлзүйд болон биохимийн шинжилгээнд илэрч буй гиперандрогенизмыг өвчний чухал шинж тэмдэг гэж онцолсон бол гиперандрогенизмыг голчилж байгаагийн эсрэг гаргасан онолууд мөн байдаг.  Илүү өргөн хүрээг хамарсан Роттердамын шалгуур нь эмнэлзүйн гиперандрогенизмыг оношлоход хэцүү байгаа өвчтөнүүдэд тохиромжтой юм.

Эмгэг жам ба эрсдэлт хүчин зүйл

Удам зүй: ӨОУХШ гэдэг нь иж бүрдэл өвчин бөгөөд  удмын болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлүүд энэ өвчний үүсэл хөгжилд нөлөөлдөг.	Өндгөвчний олон уйланхайт хам шинжтэй эмэгтэйчүүдийн   1-р зэргийн хамаатнуудын 20-40% нь мөн энэ хам шинжтэй байдаг нь өвчнийг таллан удамшдаг болон гэр бүл хамаатан саднуудын дунд их байдгийг магадлаж байна. Өвчний тархалт болон хүндийн зэрэг нь угсаатны дагуу өөрчлөгддөг ба өмнөд Азиуд энэ өвчинд өндөр эрсдэлтэй байдаг. Өвчний эрсдэлд хүргэж буй 7β-гидроксистеройд-дегидрогеназа 6-р төрөл  (HSD17B6) гэх мэт зарим нэг генүүдийг тодорхойлоод байна.
Умайд байх үеийн нөлөөллүүд: Умайд байх үедээ тестостероны нөлөөнд өртөх нь хойшид ӨОУХШ үүсэх урьдал нөхцөл болж болно..	Умайд байх үеийн  нөлөөллүүд нь гиперинсулинеми, гиперандрогенизм, олигоановуляци болон олон уйланхайт өндгөвч бүхий ӨОУ төст хам шинжийн үүсэлтэй холбоотой байгааг амьтан дээр хийсэн судалгаагаар баталсан. Андрогены нөлөөлөл нь эстроген болон прогестероны гонадолиберинийг дарангуйлах үйлдлийг  алдагдуулснаар ялгаралтын давтамжийг нь ихсэхэд хүргэж байж болзошгүй юм.
Хүрээлэн буй орчин/амьдралын хэв маяг: хэд хэдэн амьдралын хэв маягийн хүчин зүйлүүд болон хүрээлэн буй орчны нөлөөллүүд нь илүү хүнд хэлбэрийн ӨОУХШ-н үүсэлтэй нягт уялдаатай	Суугаа амьдралын хэв маяг нь бодисын солилцооны алдагдалтай холбоотой ба жингийн илүүдэл нь олигоановуляци болон гиперандрогенизмтэй нягт холбоотой юм. Элэгний цэвэрлэх үйл ажиллагаа буурснаас болоод ӨОУХШ-тэй хүмүүст бисфенол А болон бусад хүрээлэн буй орчны андроген-устгах нөлөөтэй химийн бодисууд  илүү их хэмжээтэй хуримтлагддаг. Эдгээр нь мөн андрогены үүсэл болон инсулиний тэвчлийг бий болгоно.
Таргалалт: Таргалалт нь ӨОУХШ-н шалтгаан биш боловч энэ нь өвчний шинж тэмдгүүдийг сэдрээдэг.	ӨОУХШ-тэй эмэгтэйчүүдийн 30-75%  нь таргалалттай байдаг. Өөхөн эдийн үйл ажиллагааны алдагдал нь глюкоз үл тэсвэржилт болон гиперинсулинеми үүсэхэд хүргэдэг ба цаашид гиперандрогенизмийн илрэлийг улам нэмэгдүүлнэ. ӨОУХШ-тэй таргалалттай эмэгтэйчүүд ановуляци, цаашилбал үргүйдлийн өндөр эрсдэлтэй байдаг.

Эмгэг жам.

Гиперандрогенизм

• Гиперандрогенизм бол ӨОУХШ-ийн хамгийн онцлог шинж чанар юм
• Гиперинсулинеми болон өндгөвчний цэврүү хагарах шатны саатал нь гиперандрогенизмын сэдрэлийг нөхцөлдүүлдэг ба энэ нь өөрөө цэврүүний саатлын эрсдлийг нэмэгдүүлдэг.
• Дээрхтэй адил өндгөвчний шинж тэмдгүүд нь мөн төрөлхийн бөөрний дээд булчирхайн гиперплази гэх мэт андрогены илүүдэлтэй эмэгтэйчүүдэд ажиглагдсан байна.

Мэдрэл шингэний гажуудал

• ӨОУХШ-тэй эмэгтэйчүүдэд гонадолиберин дааврын ялгаралтын давтамж ихэссэн байдаг; илүү богино хугацаатай ялгаралт нь лептинжүүлэгч дааврын үүсэлтийг илт давуу дэмждэг бөгөөд үр дүнд нь цэврүү идэвхжүүлэгч дааврын үүсэлт буурдаг.
• ӨОУХШ-тэй өвчтөнүүдэд ЛД:ЦИД-н харьцаа ихэссэн үзүүлэлттэй байдаг ба энэ нь өндгөвчинд эстроген хамааралтай андрогены илүүдэлд хүргэдэг байж болзошгүй юм.
• ӨОУХШ- тэй өвчтөнүүд гонадолиберин гормоны илүү хурдан ялгаралттай, энэ нь өндгөвчинд гиперандрогенизмыг бий болгодог эсвэл олигоановуляци нь өөрөө эргэлдэж буй прогестероныг бууруулснаар гонадолиберин дааврын илүү хурдан ялгаралтыг дэмждэг аль нь болох нь тодорхойгүй байна.
• Хэвийн овуляцийн үед прогестерон нь шар биеэс ялгардаг.
• Прогестерон нь гонадолиберин дааврын ялгаралтыг удаашруулах үйлдэлтэй.
• ӨОУХШ-н үед өндгөвчний үйл ажиллагаа буурах нь эргэлдэж буй прогестероныг бууруулж байж болзошгүй юм.
• Умай дахь эсвэл бэлгийн бойжилтын өмнөх үеийн андрогены нөлөөлөл нь эстроген болон прогестероны гипоталамуст дарангуйлах нөлөөг бууруулж дааврын ялгаралт ихсэхэд хүргэдэг.

Инсулины тэвчил ба чихрийн шижин хэв шинж 2

• ӨОУХШ-тэй өвчтөнүүдийн 50-70% нь глюкозын тэвчил алдагдал болон гиперинсулинеми гэх мэт бодисын солилцооны алдагдалтай байдаг.
• Энэ нь дан ганц дотор эрхтний өөхлөлтийн үр дүн биш юм. Үүнээс илүү таргалалт болон дааврын өөрчлөлтүүд нь инсулины тэвчилд хүргэдэг нэмэлт хүчин зүйлүүд болдог:
• ӨОУХШ-тэй өвчтөнүүд адилхан биеийн жингийн индекс болон дотор эрхтний өөхлөлттэй боловч ӨОУХШ-гүй өвчтөнүүдээс илүү их инсулины тэвчилтэй байдаг.  
• Инсулины үйл ажилагааны тэвчил нь инсулин хамааралт глюкозын тээвэрлэлт болон өөх ба булчингийн эсийн дохио дамжилтанд гажиг үүсэний үр дүн юм. Энэ нь адипокины үүсэлт болон өөхний эдэд дохио дамжилтын зохицуулгын алдагдлын үр дүн байж болзошгүй юм. Гэхдээ энэ механизм бүрэн ойлгомжтой биш юм.
• Үүний үр дүнд үүссэн гиперинсулинеми нь бусад эдүүдэд инсулины хэт ачааллыг үүсгэдэг ба ихэнхи тохиолдолд арьсанд нөлөөлдөг. Инсулин нь инсулин төст өсөлтийн хүчин зүйлийн рецепторт үйлчилснээр кератиноцитууд хэт өсөж хамба хилэн шиг арьсны товруунууд буюу акантозыг үүсдэг.

 Олон уйланхайт өндгөвч

• Эмэгтэйчүүдийн 20-30%-д нь олон уйланхайт өндгөвч илэрдэг ба энэ ӨОУХШ-н оношилгоонд тийм ч чухал биш юм.
• Олон уйланхайт өндгөвчний уйланхайнууд нь яг жинхэнэ уйланхай биш, өндгөвчний цэврүүнүүд хөгжлийн хагарах шатандаа саатсан байдаг.
• Үүнйг дааврын гажуудлаас болж үүсдэг гэж үзэж байгаа юм:
• Г иперандрогенизм: Өндгөвчнй мөхлөгт эсүүд тека эсүүдэд боловсорсон андростендойныг ароматжуулж эстрогенийг боловсруулж эхлэхэд зогсолт болдог. Өндгөвчин дэх 5а-н илүүдэл, андрогены бууралт нь ароматазагийн үйл ажиллагааг дарангуйлдаг ба ингэснээр цаашдийн матурацид чухал шаардлагатай эстрадиолын синтезийг бууруулдаг
• Гиперинсулинеми: дараах механизмуудаар өндгөвчний гиперандрогенизмыг сэдрээдэг 1. Тека эсүүд дэх 17а-гидроксилазагийн үйл ажиллагааг нэмэгдүүлж мөн андростенедойн болон тестостероны үүсэлтийг дэмжсэнээр 2. ЛД болон инсулин төст өсөлтийн хүчин зүйлээр өдөөгдсөн андрогены үүсэлтийг дэмжсэнээр 3. Бэлгийн даавар холбогч глобулины (SHBG)үүсэлтийг бууруулж чөлөөт тестостероны хэмжээг өсгөснөөр

Удаан хугацааны өвчлөл

• ·         Үргүйдэл: Энэ бол олигоановуляцийн томоохон үр дүюм. Гэхдээ энэ нь дааврын болон бусад эмгэгийн улмаас өндгөн эсийн хөгжилд гажиг үүссэний үр дүн ч байж болно.  
• ·         Зулбалт: ӨОУХШ-тэй төрөх насны эмэгтэйчүүд зулбалтын өндөр эрсдэлтэй байдаг. Гэхдээ энэ эрсдэл  нь зулбалтын өөр нэг эрсдэлт хүчин зүйл болдог таргалалтын өндөр түвшинтэй бас хамааралтай юм.
• ·         Зурх судасны өвчин: ӨОУХШ-тэй өвчтөнүүдэд гиперинсулинеми болон гиперандрогенизмтай холбоотой дислипидеми илэрдэг.
•       ЧШ хэв шинж 2: ӨОУХШ-тэй өвчтөнүүдэд инсулины тэвчлийн түвшингээсээ хамааран ЧШ хэв шинж 2 үүсэх эрсдэл нэмэгддэг ба10 гаруй хувь нь  дөрөв дэх арван жилдээ ЧШ хэв шинж 2-оор өвчилж болзошгүй.

• Хавдарууд: Гиперинсулинеми, гиперандрогенизм болон олигоановуляци нь нийлээд эндометрийн хавдар болон бусад эндометрийн өвчнүүдийн эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг.
• Сэтгэцийн өвчнүүд: ӨОУХШ-тэй эмэгтэйчүүд нь сэтгэл түгшил, сэтгэл гутрал, архинд донтох, болон хоёр туйлт өвчнүүдийн өндөр эрсдэлтэй байдаг. 

Эмнэл зүйн шинж тэмдгүүд

·         ӨОУХШ-н эмнэлзүй нь олон янз байдаг бөгөөд ихэнхи шинж тэмдгүүд нь өвчний эмгэг жамтай нягт уялдсан байдаг.

• Гиперандрогенизм:
• Гирсутизм (үсэрхэг хам шинж)
• Батгаших
• Халзрах: эрэгтэй хүн шиг үс унах
• Гиперинсулинемиa:
• Акантоз

·         ӨОУХШ-тэй өвчтөнүүдийн нилээд хувь нь мөн таргалалттай (30-75%) байдаг ба таргалалт нь гиперандрогенизм болон гиперинсулинемигийн шинж тэмдгүүдийг сэдрээдэг гэж үздэг.

• Өвчтөнүүдэд гиперандрогенизм эсвэл гиперинсулинемийн илэрхий шинж тэмдгүүд байхгүй байж болох бөгөөд тэдний эмнэл зүй нь бодит үзлэгийн болон биохимийн шинж тэмдгүүдээр батлагдаж байх ёстой.

Эмчилгээ

Амьдралын хэв маягаа өөрчлөх: Өндгөвчний олон уйланхайт хам шинжийн үеийн бүх шинж тэмдгийг намжаахад, мөн үргүйдэл, зүрх судасны өвчин, 2-р хэлбэрийн чихрийн шижингийн эрсдэлийг бууруулахад туслана.	Өндгөвчний олон уйланхайт хам шинжийн үеийн эхний эгнээний эмчилгээ. Дасгал хөдөлгөөн их хийх, эрүүл хооллох, болон жингээ хасах нь ӨОУХШ-н үеийн бодисын солилцооны өөрчлөлтүүдийг бууруулдаг. Биеийн жингээ 5-10%-р  хасах төдийд л сарын тэмдгийн алдагдлыг багасгах ба ӨОУХШ-тэй эмэгтэйчүүдийн үр тогтоох чадварыг дээшлүүлдэг байна.
Эстроген, прогестины жирэмслэлтээс сэргийлэх эмчилгээ: батга, гирсутизм, сарын тэмдгийн мөчлөг алдагдлын  эмчилгээ	Андрогены түвшинг хэвийн болгох, гиперандрогенизмийн шинжүүдийг багасгах, сарын тэмдгийг зохицуулахын тулд хэрэглэж болно. Мөн эстроген, прогестероны хэвийн түвшин алдагдсантай холбоотой сарын тэмдгийн үеийн тогтмол бус, их хэмжээний цус алдалтыг багасгахад туслана.
Анти-андроген (спиронолактон, финастерид, флутамид): батга, гирсутизмийн эмчилгээнд	Спиронолактон ба флутамид нь тестостерон, дигидротестостероны захын эдэд (ж нь: үсний уутанд) буй рецептортой нь холбогдсоноор эдгээрийг дарангуйлдаг. Финастерид нь тестостерон илүү идэвхтэй хэлбэр болох дигидротестостерон болон хувирахыг саатуулдаг, 5а-редуктазын ингибитор. Жирэмснээс хамгаалахаар  ууж хэрэглэдэг эмүүд нь андрогены ялгаралтаас сэргийлэх төвийн үйлдэлтэй ба анти-андроген эмүүдтэй хавсарч хэрэглэж болно. Гэвч анти-андроген эмүүд нь тератоген нөлөөтэй тул жирэмсэн үед хэрэглэхийг хориглодог.
Метформин: Гиперинсулинеми, глюкоз үл тэсвэржилт, ба сарын тэмдэг ирэхгүй байгаа үед хэрэглэнэ. Цусаар эргэлдэж буй инсулины түвшинг багасгах нь өндгөвчинд андроген нийлэгжилтийг хоёрдогчоор бууруулна.	Метформин нь инсулинд мэдрэг чанарыг ихэсгэх, элгэнд глюконеогенез, ба липогенез явагдахыг бууруулах замаар гиперинсулинеми, глюкоз үл тэсвэржилтийг бууруулна. Ийм учраас метформиныг 2-р хэв шинжийн чихрийн шижингээс сэргийлэх, эмчлэхэд хэрэглэдэг. Эдгээрийг эмчилснээр мөн овуляци өдөөгддөг. Метформиныг кломипен цитраттай хамт хэрэглэх нь аль нэгийг нь дангаар хэрэглэснээс илүү эрчимтэй овуляцыг өдөөдөг.
Кломипен цитрат: овуляцыг өдөөнө	Кломипен цитрат нь сонгомол эстрогений рецепторыг өдөөгч. Энэ нь эстрогений тархинд очих эргэх холбоог саатуулан, фоллитропиныг ихэсгэснээр овуляцыг өдөөдөг. ӨОУХШ-н үед их хэмжээний Графын цэврүү үүсдэгээс ихрүүд (2 ихэр, “ ихэр) бүрэлдэх эрсдэл өндөр байдаг. Үүнээс гадна, кломипен цитратыг хэрэглэсэн эмэгтэйчүүдийн ихэнхид овуляци явагдах ч гэсэн зөвхөн хагаст нь л үр тогтдог. Энэ нь климофен анти-эстроген нөлөө үзүүлэн, эндометрийн ханыг нарийсгадагтай холбоотой байж болох юм. Кломипен цитратыг урт хугацаагаар хэрэглэх нь өндгөвчний үйл ажиллагааг хэт өдөөн, өндгөвчний хорт хавдрыг эрсдлийг ихэсгэдэг учраас эмчилгээг 12 үеэс илүүгээр хийдэггүй.
Гонадотропин эмчилгээ: кломипен цитрат, метформины эмчилгээ үр дүн өгөөгүй тохиолдолд рекомбинант фоллитропин ба хүний ихсийн гонадотропиныг овуляци өдөөхөд ашиглаж болно.	Экзоген гонадотропиныг фолликул үүсэлтийн физиологийн механизмийг хуурамчаар бий болгохын тулд хэрэглэж болно. Фоллитропиныг доминант фолликулыг тодорхой хэмжээнд хүргэж томруулахын тулд, хүний ихсийн гонадотропиныг овуляци өдөөхийн тулд өгдөг. Ийм эмчилгээг байнга лаборатори, дүрс оношлогооны аргуудаар хянан давхар жирэмслэлт, өндгөвчний үйл ажиллагаа хэт өдөөгдөх эрсдлийг бууруулах ёстой.
Өндгөвчний дриллинг: кломипен цитрат-д тэсвэртэй ановуляцийг эмчлэхэд хэрэглэж болдог дурангийн мэс засал	Өндгөвчний дриллинг нь түлэлт ба лазер ашиглан өндгөвчинд 10 гаруй нүх үүсгэх арга юм. Өндгөвчний бүрхүүлийн зарим хэсгийг эвдэх нь андроген үүсэлтийг багасгаснаар овуляцыг өдөөдөг гэж үздэг. Энэ арга нь гонадотропин эмчилгээтэй төстэй үр дүнтэй байж болох ч наалдалт үүсэх г.м мэс заслын хүндрэл нь анхаарал татсан асуудал болоод байна. Дурангийн эмчилгээ хийлгэх өөр бусад заалттай хүмүүст энэ эмчилгээ нь илүү хэрэгтэй байж болно.
Хуруу шилэнд үр тогтоох: Овуляцыг өдөөх бусад эмчилгээнүүдэд үр дүн өгөөгүй эмэгтэйчүүдэд үргүйдлийг эмчлэхийн тулд хэрэглэдэг.	Хуруу шилэнд үр тогтоох гэдэгт өндгөвчнөөс өндгөн эсийг аван, эр бэлгийн эстэй хуруу шилэнд нийлүүлэн хөврөл үүсгэх ордог. Дараа нь амьдрах чадвартай үр хөврөлийг эхийн умайнд суулгадаг. ӨОУХШ-тэй эмэгтэйчүүд нь ӨОУХШ-гүй эмэгтэйчүүдтэй адил амжилттай, амьд төрөлтийн хувьтай байдаг. Энэ ажиллагааны эрсдэлд олон үр хөврөл суулгаснаас үүсэх давхар жирэмслэлт, өндгөн эсийг авахын өмнө овуляцыг өдөөх зорилгоор хийсэн гонадотропин эмчилгээний улмаас өндгөвчний үйл ажиллагаа хэт ихсэх зэрэг орно.

Read More

ЯСНЫ ГОМЕОСТАЗ БА ЯСНЫ СИЙРЭГЖИЛТ

Ясны гомеостаз                                                                                

Хүснэгт 1: Ясны бүтэц

Үүсэл	Эсүүд	Үүрэг
Мезенхимийн	Остеобласт Остеоцит	Яс үүсгэх Ясны матриксын идэвхгүй эс
Гемапоэзын	Остеокласт	Яс хайлуулах

Остеобластын үүрэг үйл ажиллагаа

·         Остеопрогенитор эс нь яс хэлбэржүүлэгч уургийн нөлөөгөөр идэвхжин остеобласт эс болон ялгаран хөгжих чадвартай ясны хальсанд байдаг мезенхимийн үүдэл эс юм. Остеобластын амьдрах хугацаа 3 сар бөгөөд дараа нь остеоцит эсвэл ясны гадаргуугийн эс болдог. Остеоцит бол эрдэсжсэн ясанд шингэсэн идэвхигүй остеобласт эс юм.

·         Остеобласт нь коллаген, протеогликан зэрэг ясны матриксын бүрэлдэхүүнийг ялгаруулдаг. Полимержсон коллагены мономерүүд ясны уян хатан чанарыг бүрдүүлдэг ба ясны давсыг өөртөө холбосноор бат бөх болгодог. Протеогликан нь ясны давсыг зайлуулах үүрэгтэй.

Кальци болон фосфат ионы ялгаруулалт

·         Кальци болон фосфатын давснууд нь тодорхойгүй механизмаар ясны матриксд оролцдог. Эдгээр нь анхнаасаа талсжаагүй хэлбэрт хадгалагдаж байдаг бөгөөд дараа нь ясны гол талсжсан давс болох [Ca₁₀(PO₄)₆(OH)₂] гидроксиапатитын давс болж хувирна. Гидроксиапатитын талст нь ионыг хадгалснаар ясны бат бөх чанарыг бүрдүүлдэг. Гидроксиапатитын зарим хэсэг талсжаагүй хэлбэрт байдаг ба бие махбодид хэрэгцээтэй үед түргэн уусах үйл ажиллагаанд дайчлагддаг.

·         Пирофосфат нь эдгээр ионы түвшинг тохирох доод хэмжээнд барьж гидроксиапатит бусад эдэд хуримтлагдахыг саатуулах үүрэгтэй. Остеобласт эсүүд нь эдгээр эрдсүүдийг хуримтлагдах нөхцлөөр ханган ясан дахь пирофосфатын идэвхийг дарангуйлдаг.

Остеокласт (OK) эсийн үүрэг

·        Цус үүсгэгч үүдэл эсүүд нь остеокласт, моноцит ба макрофаг болон ялгаран хөгжих чадвартай бөгөөд эдгээр эсүүд нь гадаргуудаа хавдар үхжлийн хүчин зүйлийн рецепторыг экспресслэдэг.

·         Физиологийн дохио нөлөөлөхөд ясны задралыг нэмэгдүүлдэг. (дэлгэрэнгүйг зураг 2-оос харна уу)

Бөөмийн хүчил зүйл κB-ийн рецепторыг идэвхижүүлэгч (RANK) мөн түүний лиганд (RANKL)

RANKL RANK-д холбогдсноор остеокласт эсийн үүсэл, ялгаран хөгжил, идэвхжилийг дэмждэг. (дэлгэрэнгүйг зураг 2-оос харна уу)

Oстеопрогенитор (OПГ)

·         Остеопрогенитор нь хавдар үхжүүлэгч хүчин зүйлийн рецепторын төрөл бөгөөд остеобласт эс, ясны чөмөгний эс, дархлааны эс зэргээс чөлөөлөгддөг.

·         Энэ нь RANK RANKL–тэй холбогдохыг хориглож, RANK-ын үйлдлийг саатуулдаг.

Зураг 2: Ясны задрал болон остеобласт, остеокласт эсүүдийн хоорондын хамаарал. Остеокласт эс RANK нийлэгжүүлдэг бөгөөд бусад эсүүдээс ирсэн тэдгээрийн амьдралын мөчлөг болон идэвхжилд нөлөөлөх дохиог хүлээн авдаг. RANKL нь ясны чөмөгний эс болон обтеобласт эсүүдэд нийлэгждэг. RANKL RANK- тэй холбогдсоноор остеокласт эсийн үүсэл, ялгаран хөгжил, идэвхжилийг өдөөдөг. Остеокласт эсийн ясны матрикстай холбогдсон хэсэг нь хуниастай, үрчгэр байдаг бөгөөд ясны гадаргууд хуниас мэт зах ирмэгийг үүсгэн гадаргуугийн талбайгаа ихэсгэдэг. Подосом, тэдгээрийг холбогч уургууд (тухайлбал, остеопонтин-ясны гүүр гэсэн утгатай) нь хуниас үүсгэсэн зах ирмэгийг тойрон хүрээлж наалдамтгай хэсгийг үүсгэсэн байдаг. Энэ нь эс хоорондын шингэн болон хажуугийн яснаас тусгаарлагдсан яс хайлуулах зайг үүсгэх ба энд ясны задрал явагддаг. Митохондри, шүүрлийн мөхлөгөөс хэд хэдэн хүчил (жишээ нь: цитратын хүчил, сүүний хүчил) ялгардаг. Устөрөгчийн ион нь карбоангидраза болон АТФаза-ын протоны шахуургын нөлөөгөөр чөлөөлөгддөг. Энэ нь яс хайлуулах зайн орчинг хүчиллэг болгож ясны давсыг хайлуулдаг. Остеокластын лизосомоос уураг задлагч ферментүүд (жишээ нь: катепсин) чөлөөлөгддөг. Эдгээр ферментүүд нь хучиллэг орчинд улам идэвхжиж, ясны матриксын коллагеныг задалдаг. Яс хайлуулах зайн агуулагдаж байсан бүтцүүд фагоцитозид орж, эсээс гадагшилан, эс хоорондын шингэн рүү чөлөөлөгдсөнөөр цусан дахь ионы концентрацийг ихэсгэдэг. CaK = катепсин K, CA = карбон ангидраза. RANK = бөөмийн хүчин зүйл-кb-ийн рецепор, RANKL = RANK лиганд

Ясны сийрэгжилт

Ясны сийрэгжилтийн тухай

·         Ясны сийрэгжилт нь ясны задрал ихсэх, ясны үүсэлт буурах эсвэл энэ 2 үйл явц зэрэг явагдсаны улмаас ясны эдийн нягт бууралтаар тодорхойлогддог эмгэг юм.

·         Ясны эдийн нягтыг бууруулдаг ямар ч хүчин зүйл ясны сийрэгжилтийн шалтгаан болон нөлөөлөх хүчин зүйл болдог.

Шалтгаан, эмгэг жам

·         Эстроген (цэвэршилтийндараах үе), тестостероны дутагдал:

o   Эстроген нь эстрогены рецептор α (ERα)-аар дамжуулан олон эсэд нөлөөлөх бөгөөд гол үйлдэл нь ясны эдийн нягтыг ихэсгэх юм. Иймээс эстроген дутагдахад ясны задрал ихэсдэг бөгөөд энэ нь остеокласт эсийн тоо нэмэгдсэнээс шалтгаалдаг. (остеокласт эсийн үүсэлт ихсэж, апоптоз багасгадагтай холбоотой)

o   Ясны эсүүдэд тестостероны рецептор байдаггүй хэдий ч тестостерон ароматжих урвалаар эстрогенд хувирдаг тул шууд бусаар ясанд нөлөөлнө.

·         Кальцийг хангалтгүй хэрэглэх:

o   Сийвэнгийн кальцийн хэмжээ нь витамин Д болон паратироид даавраар нарийн зохицуулагддаг. (өмнө дурьдсанчлан)

o   Кальцийг хангалтгүй хэрэглэх нь хоёрдогч гиперпаратироидизмийг үүсгэдэг ба энэ үед сийвэнгийн кальцийн түвшинг хэвийн хэмжээнд барихын тулд ясны эргэн хэлбэржилтийг нэмэгдүүлдэг.

o   Ясны үүсэл болон задралын харьцаа алдагдахад ясны эдийн нягт давшингуй явцтай буурдаг.

·         Витамин Д-ын дутагдал:

o   Тодорхой бүлэг хүмүүст витамин Д дутагдах эрсдэл өндөр байдаг. Тухайлбал таргалалттай (витамин Д-ийн биологийн чадамж буурснаас), экватороос хол амьдардаг (нарны туяаны ачаалал бага), ахимаг настай (гэдэсний ханын шимэгдүүлэх чадвар болон арьсан дор витамин Д-ын нийлэгжилт буурах) хүмүүс

o   Витамин Д-ийн дутагдал нь хоёрдогч гиперпаратироидизмийг үүсгэх бөгөөд энэ үед ясны эдийн нягт давшингуй явцтай буурна.

·         Хөдөлгөөний идэвх:

• Идэвхтэй хөдөлгөөн хийдэг хүмүүс ясанд бичил гэмтэл, тохирох хэмжээний ясны эргэн хэлбэржилт ба бэхжүүлэлт үүсгэх араг ясны тогтолцооны ачааллыг авдаг.
• Хөдөлгөөний идэвхгүй байхад бага ачаалал өгснөөр ясны эргэн хэлбэржилт остеокластын идэвхээр солигдсоноор ясны эд сийрэгждэг.

·         Тамхидалт:

o   Тамхины хэрэглээ нь олон замаар ясанд хортой нөлөө үзүүлдэг.

§  Тамхины найрлаган дахь бодисууд нь остеобласт эсүүдийг шууд хордуулах нөлөө үзүүлнэ.

§  Эстрогены солилцоог өөрчилснөөр эрт цэвэршинэ.

§  Тамхи татдаг хүмүүс нь хөдөлгөөний идэвх муутайгаас гадна ясанд хортой нөлөө үзүүлж болзошгүй эмийн бодис хэрэглэх. (уушгины эмгэгийн үед глюкокортикоид хэрэглэх г.м.) магадлал өндөртэй.

·         Ясны сийрэгжилттэй холбоотой эмгэгүүд:

o   Ходоод гэдэсний эмгэгийн үед ясны эрдсүүд болон витамин Д-ын шимэгдэлт хямарснаас ясны сийрэгжилт үүсэхэд нөлөөлнө. (хоол тэжээлийн хомсдол, мальабсорбцын синдром (кроны өвчин, целиакын өвчин), богино гэдэсний хам шинж г.м)

o   Гипогонадизмын үед бэлгийн булчирхайнуудын үйл ажиллагаа буурснаар эстроген дааврын ясанд үзүүлэх эерэг нөлөө багасна. (Турнерийн хам шинж, мэдрэлийн шалтгаант анорекси г.м)

o   Дотоод шүүрлийн эмгэгүүд нь олон механизмаар ясанд хортой нөлөөлнө. (Кушингийн өвчин, гиперпаратироидизм г.м)

·         Ясны сийрэгжилт үүсэхэд нөлөөлөх эмийн бодисууд

o   Глюкокортикоидууд (преднизолон г.м) эмийн бодисын шалтгаант ясны сийрэгжилтийн зонхилох шалтгаан болдог. Эдгээр нь олон эмгэг жамаар ясны бодисын солилцоог алдагдуулдаг.

§  Остеокласт эсийн ялгаран хөгжлийг өдөөнө.

§  Остеобласт эсийн нөхөн төлжилтийг бууруулна.

§  Нарийн гэдсээр кальци шимэгдэхийг багасгана.

§  Бөөрөнд кальцийн эргэн шимэгдэлтийг нэмэгдүүлнэ.

o   Циклоспорин зэрэг бусад дархлаа дарангуйлах бэлдмэл глюкокортикоидтой ижил эмгэг жамаар нөлөөлнө.

o   Бамбайн даавар нь ясны задралыг өдөөдөг. Дотоод шалтгаантай бамбайн хордлого нь ясны задралыг хурдасгадаг бөгөөд ясны сийрэгжилт үүсэхэд онцгой ач холбогдолтой юм.

o   Ароматаза ингибиторуудыг хөх болон өндгөвчний эстроген хамааралт хавдрын эмчилгээнд хэрэглэдэг. Энэ нь эстрогены нийлэгжилтийг саатуулж эстрогены дутагдлаас шалтгаалсан хоёрдогч ясны сийрэгжилтэнд хүргэдэг.

Эмнэл зүйн илрэл

·         Ясны эдийн нягт буурсан хүмүүст яс хугарах хүртэл ихэвчлэн шинж тэмдэг илэрдэггүй.

Шинж тэмдэг	Эмгэг жам
Хугарал (цээжний нугаламын дунд хэсэг, сүүж, бугуй яс)	Ясны эдийн нягт буурах нь ясыг хэврэгшүүлж гэмтлийн үед хялбархан хугарах нөхцөл болно.
Кифоз, бөгтөр болох эсвэл намхан болох	Давшингуй явцтай нугалмын дарагдалын хугарал
Амархан хугарах (зогсоо өндрийн хэмжээ эсвэл түүнээс нам түвшнээс унах үед үүсдэг)	Ясны бат бөх чанар буурч, бүтцийн эвдрэлийн дүнд хугарна.
Ясны өвдөлт (сүүж, нуруу, аарцаг, шуу яс)	Ихэвчлэн хоёрдогчоор буюу хугарлын шалтгаантай үүснэ.

Эмчилгээ:

·         Кальци болон витамин Д:

• Цусан дахь кальци болон витамин Д-ын хэмжээ нь нас ахих тусам эдгээрийн хэрэглээ буурах, гэдэсний ханаар шимэгдэх болон арьсан дор витамин Д нийлэгжих нь багассантай холбоотой буурах хандлагатай байдаг.
• Кальцийн нэмэгдэлийг 1000–2000 мг/хоног тунгаар зөвлөдөг бөгөөд шимэгдэх дээд тунг ≤ 600мг-аар тооцдог хэдий ч өөр өөр кальцийн нэмэгдэлийн тун тооцоход ач холбогдол бүхий ялгаа ажиглагддаггүй байна.
• Витамин Д нь нарийн гэдэс болон бөөрөнд кальци зөөгч суваг уургийн нийлэгжилтийг дэмждэг тул 400-2000 ОУН/өдөр тунгаар кальцийн хамт өгөх ёстой.

·         Эстроген

o   Эстрогены рецептор нь ясны бодисын солилцоонд оролцдог олон эсийн гадаргуу дээр байрладаг. ERα нь нягт ясны эсүүдийн гадаргууд байрладаг харин ERβ нь хэмт ясны эсүүдийн гадаргуу дээр байрладаг.

o   Остеопрогениторын хэмжээг ихэсгэснээр үүдэл эсээс остеокласт хөгжихийг саатуулж, остеокластын апоптозыг идэвхжүүлэх замаар ясны нягтыг ихэсгэх нөлөө үзүүлнэ.

o   Гэвч үүнийг хэрэглэх үед зүрх судасны өвчин, хөхний хорт хавдар даамжрах эсэх асуудал маргаантай байгаа тул даавар орлуулах эмчилгээг эхлэхдээ өвчтөндөө тохирох эсэхийг харгалзах ёстой.

·         Бифосфонатууд:

o   Бифосфонатууд нь пирофосфатын аналоги бөгөөд хэвийн үед ясны матриксын найрлаганд оролцдог. Энэ нь остеокластын үйлдлийг саатуулж мөн остеокластын апоптозыг идэвхжүүлдэг.

o   Бифосфонатууд нь гидроксиапатитын холбох хэсэгт холбогдох бөгөөд остеокласт эсийн ясны матрикст бүрэн наалдах чадварыг алдагдуулдаг. Ингэснээр ясны задралыг багасгадаг.

o   Судалгаагаар бифосфонатууд мөн остеоцит болон остеобласт эсүүдийн апоптозыг саатуулдаг нь батлагдсан.

o   Алендронат, рисендронат болон ибандронатыг ясны сийрэгжилтийн урьдчилан сэргийлэлт, эмчилгээнд хэрэглэхийг зөвшөөрсөн.

·         Эстроген рецепторыг сонгомолоор идэвхжүүлэгч (SERMs):

o   Эстроген рецепторыг сонгомолоор идэвхжүүлэгч нь эсүүдийн ко-активатор ба ко-репрессор уургуудын харьцааг өөрчилдөг тул эстроген рецепторт агонист болон антагонист аль аль үйлдийг үзүүлэх боломжтой.

o   Ясан дахь эстроген рецептор α-г идэвхжүүлснээр ясны задралыг бууруулдаг.

o   Саяхан эстроген рецепторыг сонгомолоор идэвхжүүлэгч 2 бэлдмэл (тамоксифен ба ралоксифен) цэвэршилтийн дараах ясны сийрэгжилтийн эмчилгээнд үр дүнтэй байгааг илрүүлсэн.

·         Терипаратид:

o   Паратироид дааврын 1-34 эсвэл 1-31 амин хүчлийн дараалал (хэвийндээ 1-84 АА).

o   Үүний эхний 2 амин хүчил нь биологийн үйл ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай ба энэ нь богиноссон хэлбэрээрээ (1–31) ясны анаболик үйл ажиллагааг бүрэн хангасан үед илэрдэг.

o   Завсарлагатайгаар хэрэглэх үед остеобластын идэвхжил остеокластын идэвхжилээр зохицуулагддаг.

·         Амьдралын хэв маяг:

o   Дасгал хөдөлгөөн ясны эд сийрэгжихээс сэргийлэх ба ясны тэнцвэр, координаци, бат бөх чанарыг нэмэгдүүлснээр унах эрсдлийг бууруулдаг. Ачаалал даах чадвартай өвчтнүүд өдөр бүр 30 минут жиндээ тохирсон дасгалуудыг хийх ёстой.

o   Тамхинаас гарах болон согтууруулах ундаа бага хэрэглэх нь тустай.

o   Эмийн ялангуяа глюкокортикоидын хэрэглээг зогсоох болон тунг багасгахдаа харгалзаж үзвэл зохино.

Read More